
Bu sayfada
Araştırma sorusu, çalışmanın ne arayacağını tek cümlede sabitleyen sorudur. Konu bir alan gösterir; soru cevabın nereden geleceğini söyler: hangi kitleden, hangi veriden, hangi ölçümden. Tez önerini yazarken ya da makalenin giriş bölümünü kurarken arkasında durduğun şey bu tek cümle.
Bu yazı üç şeyi birlikte veriyor: mevzuatın tez önerisinden ne istediği, bir sorunun hangi ölçütlerden geçtiği ve soru tipinin cevabı için seni neye borçlandırdığı. Mevzuat cümlelerinin dayanağı Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği, soru kurma ölçütlerinin dayanağı Cochrane El Kitabı'nın ikinci bölümü. İkisinin de madde ve bölüm numaralarını yazdık, kendi yönergenle ve kendi alanının yöntem kaynağıyla karşılaştırabilirsin.
Araştırma Sorusu Nedir, Konudan Nerede Ayrılır?
Konu ile soru arasındaki fark biçimsel değil, işlevsel. Uzaktan eğitim ve akademik başarı bir konudur: bir alanı işaret eder, neyin cevaplanacağını söylemez. Aynı malzemeden kurulan bir soru ise cevabı bağlar, çünkü içinde kitle, değişken ve ölçüm durur.
Bu yazıda beş terimi şöyle ayırıyoruz. Ayrım tanımsal; alanının yöntem kaynağı bunlara başka adlar veriyorsa onu izle.
| Terim | İşi | Biçimi |
|---|---|---|
| Konu | Alanı işaret eder | isim tamlaması |
| Problem | Cevaplanmamış olanı adlandırır | durum cümlesi |
| Araştırma sorusu | Cevabın hangi veriden geleceğini sabitler | soru cümlesi |
| Amaç | Çalışmanın ne yapacağını bildirir | "…yi incelemek" biçiminde bildirim |
| Hipotez | Beklenen cevabı önceden, sınanabilir biçimde yazar | bildirim cümlesi |
Soru ile amacın ilişkisini el kitabı somut bir yerleşimle gösteriyor: Cochrane derlemelerinde sorular Objectives (amaçlar) başlığı altında geniş biçimde kurulur, sonra "bu derleme için çalışmaların değerlendirilme ölçütleri" başlığı altında işler hâle getirilir (§2.1). Yani soru metinde iki kez görünüyor. Bir kez niyet olarak, bir kez de o niyeti ölçülebilir kılan ölçüt listesi olarak.
Pratik sonucu şu: sorunu yazdıktan sonra kendine "bu sorudan bir ölçüt listesi çıkarabilir miyim?" diye sor. Çıkmıyorsa elindeki hâlâ konu.
Yönetmelik Araştırma Sorusu Demiyor, Ne İstiyor?
Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği'nin tam metnini 25 Ekim 2026'da arattık: araştırma sorusu ifadesi hiç geçmiyor, hipotez de geçmiyor. Metinde soru sözcüğü on kez geçiyor; her geçişte kastedilen sınavın soru-cevap bölümü ya da yazılı sınavların soru bankası.
Bu, sorunun gereksiz olduğu anlamına gelmiyor. Yönetmelik istediği şeyi başka adlarla istiyor. Doktorada yeterlik sınavını başarıyla tamamlayan öğrenci, tez önerisini tez izleme komitesi önünde sözlü olarak savunur ve öneri "yapacağı araştırmanın amacını, yöntemini ve çalışma planını" kapsar (m. 21/1). Üç kalem birbirine bağlı duruyor: amacı nasıl yazdığın yöntemi daraltıyor, yöntem de planın süresini. Araştırma sorusu tam burada işe yarıyor, çünkü amacı denetlenebilir hâle getiren biçim o.
Doktora programının tanımında da sorunun karşılığı duruyor. Program, öğrenciye bağımsız araştırma yapma ve "bilimsel problemleri, verileri geniş ve derin bir bakış açısı ile irdeleyerek yorum yapma, analiz etme ve yeni sentezlere ulaşmak" için gerekli becerileri kazandırır (m. 15/1). Yönetmeliğin nesne olarak kullandığı sözcük bilimsel problem.
Tezli yüksek lisansta tablo farklı. Orada yönetmelik düzeyinde istenen şey öneri değil, konu: anabilim dalı başkanlığı, öğrencinin danışmanıyla beraber belirlediği tez konusunu en geç ikinci yarıyılın sonuna kadar enstitüye önerir ve konu enstitü yönetim kurulu onayı ile kesinleşir (m. 8/1). Takvimin tamamı tez nasıl yazılır yazısında. Öneri formunda araştırma sorusu diye bir alan görüyorsan onu enstitünün kendi yönergesi koymuş olur, yönetmelik değil — o yüzden formdaki o alanın ne istediğini yönergeden okuman gerekiyor.
Doktorada önerinin bir de karar tarafı var ve sonucu ağır. Tez izleme komitesi öneri için kabul, düzeltme veya ret kararı verir; düzeltme için bir ay süre verilir (m. 21/2). Önerisi reddedilen öğrenci yeni bir danışman ve/veya tez konusu seçme hakkına sahip olur; aynı danışmanla devam etmek isteyen öğrenci üç ay içinde, danışman ve konusunu değiştiren öğrenci altı ay içinde tekrar öneri savunmasına alınır. Öneri bu savunmada da reddedilirse öğrencinin yükseköğretim kurumu ile ilişiği kesilir (m. 21/3). Geçerli bir mazereti olmaksızın süresinde savunmaya girmeyen öğrenci de başarısız sayılır ve önerisi reddedilir (m. 21/5).
Doktorada soru, teslim edilip arşive giden bir metnin parçası değil: savunulan ve salt çoğunlukla karara bağlanan bir cümle (m. 21/2).
İyi Bir Soru Hangi Ölçütlerden Geçiyor?
Cochrane El Kitabı, araştırma sorusu geliştirirken ele alınması gereken konuları toplayan bir ölçüt kümesi aktarıyor: FINER. Sorular yapılabilir (feasible), ilgi çekici (interesting), yeni (novel), etik (ethical) ve karşılığı olan (relevant) olmalı; el kitabı bu ölçütleri Cummings ve arkadaşlarına (2007) dayandırıyor ve beşinin de derleme sorusu kurulurken akılda tutulmasını istiyor (§2.1).
El kitabı sistematik derlemeler için yazıldı, bu yüzden her ölçütü derleme bağlamında açıyor. Sağdaki sütun el kitabının cümlesi değil; aynı ölçütü kendi sorunda sınamanın bir yolu.
| Ölçüt | El kitabının derleme için koyduğu ölçü | Sorunu sınarken soracağın soru |
|---|---|---|
| F · yapılabilir | Yazar ekibinin eldeki kanıtla cevaplayabileceği soru. Başta yapılan kapsam çalışması sınırı çiziyor; yönetilemeyecek büyüklükte bilgi getiren soru sorulmamalı | Soru, yönetemeyeceğin büyüklükte bir literatür mü getiriyor? |
| I · ilgi çekici | Derleme büyük bir iş; yazarın işi sonuna kadar götürecek bağlılığı olmalı | Bu soruyu iki yıl sonra da açmak isteyecek misin? |
| N · yeni | Yayımlanmış sentezlere ve PROSPERO'daki sürmekte olan derlemelere başlamadan önce bakılır | Aynı soru hangi kayıtlarda zaten cevaplanmış? |
| E · etik | Etik yalnız yürütmenin değil, hangi soruların cevaplanmak üzere önceliklendirildiğinin ve nasıl kurulduğunun da konusu. El kitabı açıkça yazıyor: araştırma soruları değerden bağımsız olmayabilir ve bir problemin ele alınış biçiminin siyasi sonuçları olabilir | Soruyu bu biçimde kurmak kimin yararına çalışıyor, kimi dışarıda bırakıyor? |
| R · karşılığı olan | İlgili paydaşların odağı ve soruları tanımlamaya katılması; bulguların karara dönüştürülebilir biçimde yazılması | Cevap çıktığında kim ne yapacak? |
Etik satırı bir izin prosedürü gibi okunabilir. El kitabı onu sorunun kuruluşuna taşıyor; örneği de somut: bir problemin ele alınış biçimi, isteyerek ya da istemeyerek, sağlıkta eşitsizliğin büyümesi gibi bir sonuç üretebiliyor (§2.1). Sorunun kimi kapsadığı bir yöntem ayrıntısı değil.
Yeni ölçütü ise duygu değil, yapılabilir bir kontrol. El kitabı derleme yazarına önce yayımlanmış sentezlere, sonra PROSPERO kaydına bakmasını söylüyor; amaç hem işi tekrarlamamak hem de alanın bağlamını görmek (§2.1). Türkiye'de tez yazan biri için aynı kontrolün adresi YÖK Ulusal Tez Merkezi: sorunun anahtar sözcüklerini arattığında cevaplanmış bir hâliyle karşılaşırsan soru değişiyor. Bu eşleme bizim okumamız, el kitabının cümlesi değil.
PICO'nun Üç Katmanı Tezde Nereye Düşüyor?
El kitabı sorunun bileşenlerini PICO kısaltmasıyla topluyor: Population (kitle), Intervention (müdahale), Comparison (karşılaştırma) ve Outcome (çıktı). Kısaltmanın yanında, Cochrane müdahale derlemeleri için zorunlu tutulan bir davranış duruyor: amaçlar; kitleyi, müdahaleleri, karşılaştırmaları ve çıktıları belirterek önceden tanımlanır, çünkü uygun ölçütler ancak amaç netleştikten sonra yazılabiliyor (MECIR Box 2.3.a, C2). Sosyal bilimdeki karşılığı şu: kitleyi çok kesin tanımlayıp müdahaleyi geniş bırakmak. Birincil amaç da "mümkünse tek cümlede" ve kesin biçimde yazılıyor (§2.3).
Kalıbın bir ayrıntısı daha var ve sorunun kurulma biçimini doğrudan değiştiriyor. El kitabı, bileşenlerin hepsine eşit ağırlık verilmesinin ve hepsinin eşit kesinlikte tanımlanmasının gerekmediğini yazıyor; örneği de şu: bir derleme meme kanserinin belirli bir evresindeki tedavileri karşılaştırabilir ve evre ile hastalık şiddetini çok kesin tanımlayabilir, ya da hastalığın herhangi bir evresinde tek bir ilaca odaklanıp bu kez ilacın formülasyonunu çok kesin tanımlayabilir (§2.3). Kesinlik bir bütçe. Hangi bileşene harcadığına sen karar veriyorsun.
Bir ayrım daha var ve tezde karşılığı doğrudan görünüyor. El kitabı kalıbın üç ayrı aşamada kullanıldığını söylüyor (§2.3):
- Derlemenin PICO'su, protokol aşamasında planlanıyor; çalışmaların dahil edilip edilmemesi buna bakıyor.
- Her bir sentezin PICO'su, yine protokol aşamasında; o sentezin cevaplamayı amaçladığı soruyu ve planlanan karşılaştırmaları tanımlıyor.
- Dahil edilen çalışmaların PICO'su ise derleme aşamasında belli oluyor: planlananı değil, o çalışmalarda gerçekte neyin araştırıldığını gösteriyor.
Tez metninde bu üçünün karşılığı sırasıyla önerideki soru, bulgular bölümündeki her bir analizin cevapladığı soru ve toplanan verinin gerçekte kapsadığı alan. Üçünü ayrı ayrı yazmak, aralarındaki açığı savunmada ilk kez görmeni önlüyor. Bu eşleme de bizim okumamız.
El kitabı PICO'yu sağlık müdahalesi derlemeleri bağlamında tanımlıyor. Alanında müdahale ya da karşılaştırma diye bir bileşen yoksa harfleri zorlamanın anlamı yok; kısaltmanın bileşen ekleyen bir sürümü kullanılıyorsa onu kendi yöntem kaynağından al. Taşınan şey kısaltma değil, şu alışkanlık: soruyu bileşenlerine ayır, her bileşen için ne kadar kesin olacağına ayrı karar ver.
Soru Tipi Seni Neye Borçlandırır?
Soru kalıbını seçtiğin anda cevabın neyle verileceğine de karar veriyorsun. Aşağıdaki tablo bizim çıkarımımız, bir yöntem kaynağından alıntı değil; sorunun kendi ifadesinden çıkan sonucu gösteriyor. Fark var mı diye soran bir cümle, karşılaştırılabilir iki grup ve aynı biçimde ölçülmüş bir çıktı olmadan cevaplanamaz, çünkü soru bunu zaten varsayıyor.
| Soru tipi | Kalıbı | Cevap için elinde ne olacak | O soruyla yazamayacağın cümle |
|---|---|---|---|
| Betimleyici | … nasıl, ne kadar, hangi biçimde? | Tanımlı bir kitle ve aynı ölçütle kaydedilmiş gözlem | "A, B'yi değiştiriyor" |
| Karşılaştırmalı | … ile … arasında fark var mı? | Karşılaştırılabilir iki grup, ikisinde aynı biçimde ölçülmüş çıktı | "Farkın nedeni grup ayrımı" |
| İlişkisel | … ile … arasında nasıl bir ilişki var? | Aynı birimlerde ölçülmüş iki değişken | "Biri ötekini belirliyor" |
| Nedensel | …, …yi değiştiriyor mu? | Müdahaleyi ve karşılaştırma koşulunu tasarımın kendisinin ayırması | Tasarım ayırmıyorsa nedensel hiçbir cümle |
| Keşfedici | … nasıl anlamlandırıyor, hangi ifadelerle anlatıyor? | Katılımcının kendi ifadesine erişim: görüşme, belge, gözlem; ve kayıt izni | Görüşülenlerin dışındaki bir kitle için oran |
Sağdaki sütun tez savunmasına hazırlanırken işine yarıyor: hangi cümlenin soruya dayanmadan kurulduğunu önceden gösteriyor. Veriyle yazabildiğinden fazlasını yazmamak üslup değil, sorunun kendi sınırı.

Nitel, nicel ve karma ayrımı bu tablonun yerine geçmiyor, üstüne biniyor. Ayrımı belirleyen şey sorunun hangi satırda olduğu değil, cevabın sayıyla mı ifadeyle mi verildiği. Aynı olguya iki soru da yöneltilebilir: "ne kadar?" nicel bir cevap, "nasıl?" nitel bir cevap getiriyor. Karma tasarımda ikisi birlikte sorulur ve o zaman iki ayrı veri toplama işi, iki ayrı analiz ve ikisini birleştiren ayrı bir gerekçe doğuyor.
Zayıf Soru Nasıl Yeniden Yazılır?
Aşağıdaki dört soru örnek olarak kuruldu; hiçbiri gerçek bir çalışmadan alınmadı. Her birinde sorun soruda, konuda değil.
"Sosyal medyanın gençler üzerindeki etkisi nedir?" Etki hangi ölçümle görünecek, yazılı değil; gençler hangi yaş aralığı ve hangi bağlam, o da yazılı değil. Cevabı veriden çıkaramazsın, çünkü hangi veriyi toplayacağın yazılı değil. Yeniden kurulmuş hâli: "Üniversite birinci sınıf öğrencilerinde günlük sosyal medya kullanım süresi ile akademik erteleme ölçeğinden alınan puan arasında nasıl bir ilişki var?"
"Uzaktan eğitim başarılı mı?" Soru evet/hayır kapısı açıyor ve kıyas noktası vermiyor; başarılı da tanımsız. Neye göre başarılı? Yeniden kurulmuş hâli: "Ön lisans matematik dersinde eşzamanlı uzaktan ders alan ve yüz yüze ders alan öğrencilerin dönem sonu sınav ortalamaları arasında fark var mı?"
"Yapay zekâ çeviriyi nasıl değiştirdi?" Özne koca bir teknoloji, zaman aralığı yok ve değişti iki zaman noktasında ölçüm gerektiriyor; o iki ölçüm elinde yoksa soru cevaplanmıyor. Yeniden kurulmuş hâli: "Çeviri bölümü son sınıf öğrencileri, makine çevirisi çıktısını düzeltme işini kendi çeviri süreçlerinin neresine yerleştirdiğini nasıl anlatıyor?"
"İklim politikaları etkili mi ve kamuoyu bunları destekliyor mu?" Burada iki soru var. İkisi iki ayrı veriyle, iki ayrı yöntemle cevaplanıyor ve tek bir analiz ikisini karşılamıyor. Çözüm soruyu kısaltmak değil, sırasını kurmak: birini birincil soru yapıp öbürünü ikincil soru olarak yazmak. El kitabı da aynı yerleşimi kullanıyor: birincil amaç kesin ve mümkünse tek cümle, ardından farklı katılımcı grupları veya farklı ölçümlerle ilgili bir ya da daha fazla ikincil amaç (§2.3).
Dördünde ortak olan düzeltme aynı: soruya kitle, ölçüm ve kıyas noktası eklenince cevabın hangi veriden geleceği de yazılmış oluyor.
Soruyu Yolun Ortasında Değiştirebilir misin?
Derlemede soru protokolde, işe başlamadan önce kurulur; ama el kitabı bunun beklenmeyen konuların izini sürmeyi engellememesi gerektiğini de yazıyor. Gerekçesi açık: bir soruyu cevaplanabilir biçimde kurmak, o soruyla ilgili çalışmaların bir kısmını bilmeden mümkün olmuyor, dolayısıyla iş ilerledikçe sorunun değişmesi gerekebiliyor (§2.5.2).
El kitabının buna koyduğu sınır da aynı paragrafta. Soruyu değiştirirken yanlılığa karşı korunmak gerekiyor, çünkü veriden türetilmiş sorular, yanıltıcı sonuçlara dayanan yanlış çıkarımlar üretebiliyor. El kitabı soruyu yeniden kurarken şunların sorulmasını yararlı buluyor (§2.5.2):
- Bu değişikliğin gerekçesi ne?
- Değişiklik, dahil edilen çalışmalardan herhangi birinin sonuçlarından etkilenmiş olabilir mi?
- Yeniden kurulmuş soru, arama stratejisinde bir değişiklik ya da çalışmaların uygunluğuna ilişkin kararların yeniden değerlendirilmesini gerektiriyor mu?
- Veri toplama yöntemleri yeniden kurulmuş soruya uygun mu?
- Yeniden kurulmuş soru hâlâ FINER ölçütlerini karşılıyor mu?
İkinci soru listenin ağırlık merkezi. Soru, eldeki sonuçlara bakarak değiştiyse cevap da o sonuçlara göre şekillenmiş oluyor. Soruyu veri geldikten sonra değiştirmek ile veri gelirken fark ettiğin bir boşluk için değiştirmek ayrı işler; ikisinin ayrımı yazılı gerekçede duruyor.

Son adım kayıt. El kitabı, sorunun gözden geçirilmesinden doğan protokol değişikliklerinin Yöntem bölümünün başında belgelenmesini istiyor (§2.5.2). Bu talimat sistematik derlemeler için yazıldı; tezde karşılığını kendi yönergen tanımlıyor. Doktorada ise değişikliğin bir de usul tarafı var. Öneri kabul edildikten sonra tez izleme komitesi yılda en az iki kez toplanıyor ve öğrenci her toplantıdan en az bir ay önce, o ana kadar yapılan çalışmaların özetini ve sonraki dönemin çalışma planını içeren yazılı bir rapor sunar; çalışma komite tarafından başarılı ya da başarısız olarak belirlenir (m. 21/4). Sorudaki bir değişiklik çalışma planını da değiştirdiği için bu raporun içine girer — bu eşleme bizim okumamız, yönetmeliğin cümlesi değil.
Sıkça Sorulan Sorular
Araştırma sorusu ile hipotez arasındaki fark ne?
Soru cevabın hangi veriden geleceğini sabitler ve açık uçlu kalır; hipotez beklenen cevabı önceden, sınanabilir bir bildirim cümlesi olarak yazar. Yönetmelikte ikisi de adıyla geçmiyor (25 Ekim 2026'da arandı); hangisinin istendiğini enstitünün yönergesi ve alanının yöntem geleneği belirliyor.
Kaç araştırma sorusu yazmalıyım?
Yönetmelik bir sayı vermiyor. Cochrane El Kitabı'nın yerleşimi şöyle: birincil amaç kesin ve mümkünse tek cümlede, ardından bir ya da daha fazla ikincil amaç (§2.3). İki sorunun da birincil olduğu bir metin, iki ayrı veri ve iki ayrı analiz borcu doğuruyor.
Tez önerisinde araştırma sorusu zorunlu mu?
Doktorada yönetmeliğin istediği şey, önerinin araştırmanın amacını, yöntemini ve çalışma planını kapsaması (m. 21/1). Araştırma sorusu ifadesi yönetmelikte yok. Tezli yüksek lisansta yönetmelik düzeyinde istenen, danışmanla beraber belirlenen tez konusunun ikinci yarıyılın sonuna kadar enstitüye önerilmesi (m. 8/1). Öneri formundaki alan adları enstitünün kendi yönergesinden gelir.
Soruyu veri toplarken değiştirebilir miyim?
El kitabı bunu derlemeler için mümkün görüyor. Belgeleme tarafı açık: soruyu gözden geçirmekten doğan protokol değişiklikleri Yöntem bölümünün başında belgelenir (§2.5.2). Değişikliğin eldeki sonuçlardan etkilenmemesi gerektiği ise aynı bölümün gerekçesinden çıkıyor — veriden türetilmiş sorular yanıltıcı sonuçlara dayanan yanlış çıkarımlar üretebiliyor. Doktorada bir de usul boyutu var: önerisi reddedilen öğrenci yeni danışman ve/veya tez konusu seçme hakkına sahip oluyor, aynı danışmanla devamda üç ay, danışman ve konu değişiminde altı ay içinde tekrar savunmaya alınıyor (m. 21/3).
Nitel çalışmada da araştırma sorusu olur mu?
Olur, kalıbı değişir. Nasıl, hangi ifadelerle, ne biçimde ile kurulan soru cevabı katılımcının kendi anlatımından çıkarıyor. Aynı soruyu etkiliyor mu diye kurarsan ölçmen gereken bir çıktı ve karşılaştırma koşulu doğuyor; o zaman cevap da artık görüşmeden gelmiyor.
PICO benim alanıma uymuyorsa ne yapacağım?
Harfleri zorlamanın gereği yok. El kitabı bileşenlerin eşit ağırlıkta ve eşit kesinlikte tanımlanmasının gerekmediğini zaten yazıyor (§2.3). Taşınabilir olan davranış şu: soruyu bileşenlerine ayır, hangi bileşende kesin olacağına ayrı karar ver, kalanını açık bırakmanın gerekçesini yaz.