literatür taramasıaraştırmatez yazımı

Literatür Taraması Nasıl Yapılır? Örnekle Adım Adım

Literatür taraması nasıl yapılır? Kaynağı nerede arayacağın, aramanı nasıl kaydedeceğin ve bir literatür taraması örneğinin cümle cümle çözümlemesi.

Literatür taramasının dört işi: aramak, aramayı kaydetmek, eleyip okumak ve sonunda taramayı bitiren boşluk cümlesini yazmak.
Bu sayfada

Literatür taraması dört iş: konunla ilgili yazılmış çalışmaları bulmak, ne aradığını kaydetmek, okuduğundan ne çıkardığını not etmek ve sonunda hangi sorunun cevapsız kaldığını yazmak. Dördüncüsü taramayı bitiriyor, tezinin gerekçesi de o cümleden doğuyor. Tarama bu yüzden bir ön hazırlık değil.

Aşağıda her işin yanında ne kaydedeceğin duruyor. Ortada zayıf bir paragrafla güçlü bir paragrafı yan yana koyduk ve cümlelerinin ne iş yaptığını tek tek okuduk. Veri tabanlarıyla ilgili cümlelerin dayanağı kurumların kendi sayfaları; bağlantılar bölümlerin içinde, erişim tarihleriyle.

Literatür Taraması Ne Üretir, Ne Üretmez?

Taramanın çıktısı özet yığını değil, bir metin. O metin üç şeyi sırayla yapıyor: alanın üzerinde anlaştığı yeri söylüyor, ayrıştığı yeri gösteriyor, ayrışmanın hangi kısmının hâlâ sınanmadığını yazıyor. Üçüncüsü yoksa metnin senin çalışmana açılan bir kapısı yok.

Ayrım pratikte şurada görünüyor. Kaynak başına bir paragraf yazdıysan elinde liste var. Bir iddia başına birkaç kaynak yazdıysan elinde tarama var. Taramada paragrafın öznesi çalışma değil, bulgu.

Üretmediği bir şey de var. Tarama, senin görüşünü destekleyen kaynakların derlemesi değil. Karşıt bulguyu metne sokmak işine yarıyor, çünkü boşluk tam o çelişkinin içinden çıkabiliyor.

Kaynağı Nerede Arayacaksın?

Türkiye'de yazılan bir tez için dört yer ayrı iş yapıyor. Hangisinde ne bulacağını bilmek arama sıranı da belirliyor. Google Scholar bu dördünün yanında başka bir yerde duruyor; ona bölümün sonunda geliyoruz.

YÖK Ulusal Tez Merkezi Türkiye'de yazılmış tezleri taratıyor. Konunun daha önce bir tezde çalışılıp çalışılmadığını ilk burada görüyorsun. Merkezin kendi açıklamasına göre tam metin erişimi yazarın verdiği izne bağlı, yani künyeyi bulmak metni okumak demek değil (erişim: 25 Ekim 2026).

TR Dizin TÜBİTAK ULAKBİM'in kurduğu ulusal dizin. Kapsamının nasıl oluştuğunu kendi "Hakkında" sayfasında yazıyor: dizine giren dergiler, ULAKBİM uzmanları ile alanın uzman ve akademisyenlerinden oluşan komiteler tarafından Dergi Değerlendirme Kriterlerine bağlı olarak seçiliyor. Aynı sayfa bir sınırı da söylüyor. Dizinde makalenin künye bilgisi duruyor; tam metne erişim ise ULAKBİM ile dergi editörlükleri arasında imzalanan katılım izni sözleşmesine bağlı. Kayda ulaşmak metne ulaşmak değil (erişim: 25 Ekim 2026).

DergiPark dergilerin yayın sürecini yürüttüğü platform; anasayfası 3.000'den fazla dergi ve 800 binden fazla makale sayıyor (erişim: 25 Ekim 2026). TR Dizin ile aynı iş değil. Biri yayını barındırıyor, öbürü ölçütle seçiyor. İki kabul mekanizması ayrı işliyor, yani bir derginin DergiPark'ta sayfası olması onun dizinde tarandığını söylemiyor.

Kütüphanenin abone olduğu veri tabanları dördüncü yer. Bu dördüncüsü senin kurumuna bağlı. Hangi veri tabanına erişebildiğin aboneliğe göre değişiyor, o yüzden "şu veri tabanından ara" diyen bir tavsiye senin için geçerli olmayabilir. Kütüphanenin erişim listesine bakmak ilk iş.

Google Scholar ise geniş bir başlangıç noktası. Ama bir sonucun Scholar'da çıkması onun hakemli olduğunu göstermiyor. Bunu da Scholar'ın kendi belgeleri söylüyor. Tanıtım sayfası kapsamını sayarken kaynakların arasına "diğer web siteleri"ni de koyuyor. Web yöneticileri için kapsama kılavuzu ise tek bir yazara ne yapması gerektiğini anlatıyor: tam metni ".pdf" ile biten bir dosyaya koy, başlığı ilk sayfanın üstüne büyük puntoyla yaz, yazarları başlığın altına ayrı bir satıra diz, sona "References" ya da "Bibliography" başlıklı bir bölüm ekle. Kılavuzun kendi cümlesi, arama robotlarının yazıyı normalde birkaç hafta içinde Scholar'a dahil edeceğini söylüyor (erişim: 25 Ekim 2026). O yüzden Scholar'da bir kayıt gördüğünde yazının çıktığı dergiye ya da yayıncıya bakıyorsun.

Bir de iki yönlü izleme var. Elindeki uygun bir çalışmanın kaynakçası alanın daha eski işine götürüyor. Aynı çalışmanın "alıntılanma" bağlantısı ise sonra yazılanlara götürüyor. Scholar kendi özellik listesinde ikisini de sayıyor: ilgili işler ile atıflar arasında dolaşmak ve bir yayına kimin atıf verdiğini görmek. İleri izleme özellikle işine yarıyor, çünkü bir bulgunun yayımlandıktan sonra tekrarlanıp tekrarlanmadığını ona atıf verenlerden görüyorsun.

Aramanı Kaydet, Altı Ay Sonra Tekrarlayacaksın

Kayıt tutmadan ararsan iki şeyi kaybediyorsun: ne aradığını ve neyi bilerek dışarıda bıraktığını.

Her arama için altı satır yetiyor.

Ne kaydedersinNiçin
TarihAynı dize altı ay sonra aynı listeyi vermiyor
Aradığın yerTez merkezi mi, dizin mi, kütüphane katalogu mu
Dizenin tamamıTırnaklar ve bağlaçlar dahil; "sınav kaygısı" akademik başarı ile sınav kaygısı başarı aynı arama değil
SüzgeçlerYıl aralığı, dil, tam metin, hakemli
Kaç sonuç geldi, kaçını açtınElemenin nerede olduğunu gösteriyor
Neyi niçin dışarıda bıraktınDışlama ölçütün bu satırlardan çıkıyor

Örnek değerlerle doldurulmuş bir arama kaydı: aynı dizeyi altı ay sonra yazdığında neyi tekrarlayacağını bu altı satır söylüyor.

Tarih satırının gerekçesi tahmin değil. Google Scholar tanıtım sayfasında sıralama ölçütlerini sayıyor: belgenin tam metni, yayımlandığı yer, yazarı, ayrıca ne sıklıkta ve ne kadar yakın zamanda atıf aldığı. Sonuncusu zamanla değişen bir ölçüt, yani aynı dizeyi aylar sonra yazdığında aynı sırayı beklemiyorsun.

Kayıt iki yerde işine yarıyor. Taramayı tazelediğinde yalnız yeni geleni okuyorsun, listeyi baştan taramıyorsun. Bir de "şu çalışmaya baktınız mı?" sorusu geldiğinde cevabın hafızandan değil kayıttan geliyor.

Bu bir yönetmelik kuralı değil, çalışma biçimi. Kılavuzun arama stratejisini bildirmeni istiyorsa kayıt zaten o bildirimin ham hâli oluyor.

Önce Ele, Sonra Oku

Bulduğun her şeyi baştan sona okumuyorsun. Eleme ile okuma iki ayrı iş ve aralarında bir sıra var.

Eleme için özet yetiyor. Üç soru soruyorsun: çalışma senin sorduğun soruyu mu soruyor, örneklemi senin bağlamına yakın mı, yöntemi senin kullanabileceğin bir şey mi. Üçüne de "hayır" diyorsan kaynağı dışlama gerekçesiyle kayda yazıp kapatıyorsun. Biri "evet" ise sonuç bölümüne geçiyorsun, sonuç ilgini çekiyorsa giriş ve bulgulara iniyorsun.

Okumaya değer bulduğun kaynağın notunu tek yerde tutuyorsun. Her notta aynı alanlar duruyor:

  • künye ve ilk okuduğun gün
  • çalışmanın sorusu
  • örneklem ve veri toplama aracı
  • temel bulgu, sayısıyla
  • senin metnine hangi iddia için gireceği
  • varsa sayfa numarasıyla tek bir doğrudan alıntı

Son iki alan sonradan yazmanı belirliyor. "Hangi iddia için" dolduysa sentez paragrafını yazarken hangi kaynakların yan yana geleceği belli oluyor. Boş kaldıysa elinde yine özet yığını var.

Alanlar kaynaktan kaynağa aynı kaldığında notlar yan yana diziliyor: satırlar kaynaklar, kolonlar bu alanlar. Boşluğu da bu dizilimde göreceksin.

Kaç Kaynak Yeterli Olur?

Bu sorunun herkese uyan bir sayısı yok; kılavuzun ya da danışmanın bir alt sınır veriyorsa o bağlayıcı. Onun dışında ölçüt sayı değil, doygunluk. Yeni aramalar yeni bir ad, yeni bir bulgu ya da yeni bir tartışma getirmiyorsa alanın çekirdeğine ulaşmışsın.

Doygunluğun gösterilebilir hâli kaydında duruyor. "Yeterli mi?" sorusuna kayıttan gelen cevap bir sayı değil, bir cümle: son üç arama yeni bir kayıt getirmedi.

Sayının yanında bileşim de var. Alanın tekrar tekrar atıf verdiği bir çalışma, bulguyu çürüten ya da sınırlayan bir çalışma ve sorunun bugünkü hâlini gösteren yeni bir çalışma kümede birlikte duruyorsa küme işini görüyor. Üçünden biri yoksa kaynak sayısını artırmak o eksiği kapatmıyor.

Kaynak türlerinin ağırlığı da aynı değil. Hakemli dergi makalesi, akademik kitap, tez ve kurum raporu metnin dayanağı olabiliyor. Ansiklopedi maddesi ve blog yazısı dayanak olmuyor; olsa olsa asıl kaynağın adını veriyor, sen de asıl kaynağa gidiyorsun.

İki Literatür Taraması Örneğini Yan Yana Oku

"Literatür taraması örneği" ararken görmek istediğin şey bitmiş bir metin. Aşağıda iki paragraf var. İkisi de aynı üç çalışmadan kuruldu ve ikisi de tez diliyle yazıldı; biri liste, öbürü tarama.

Atıf yerlerini (atıf) diye boş bıraktık ve künye uydurmadık. Kendi metninde o parantezlerin yerinde senin okuduğun çalışmaların künyesi duruyor.

Zayıf olan, liste:

Bir çalışma kaygı ile akademik başarı arasında negatif bir ilişki bulmuştur (atıf). İkinci çalışma aynı ilişkiyi lise öğrencilerinde incelemiştir (atıf). Üçüncü çalışma cinsiyete göre anlamlı bir fark bulmuştur (atıf).

Üç cümle, üç kaynak, aralarında sıfır ilişki. Her cümle baştan başlıyor ve üçünün birbirine ne dediğini okur kendi çıkarmak zorunda kalıyor. Paragrafın öznesi de çalışmanın kendisi: "ikinci çalışma", "üçüncü çalışma".

Güçlü olan, tarama:

Kaygı ile akademik başarı arasındaki negatif ilişki farklı örneklemlerde tekrarlanmıştır (atıf; atıf). Ayrışma, ilişkinin varlığında değil, ilişkinin cinsiyete göre değişip değişmediğindedir. Bir çalışmada anlamlı bir fark bildirilirken (atıf), aynı ölçeği kullanan bir diğerinde fark bulunmamıştır (atıf). İki çalışma arasındaki belirgin ayrım, örneklemin öğretim düzeyidir; biri lise, diğeri lisans örneklemiyle çalışmıştır. Bu durum, farkın cinsiyetten mi yoksa öğretim düzeyinden mi kaynaklandığını açıkta bırakmaktadır.

Beş cümlenin her biri ayrı bir iş yapıyor.

CümleİşiNasıl tanınır
1Anlaşmayı söylüyorTek iddianın arkasında birden fazla atıf duruyor
2Ayrışmayı adlandırıyorCümlenin ekseni "şurada değil, şurada"
3Ayrışmayı iki bulguya oturtuyorİki sonuç karşı karşıya, ortak noktası ("aynı ölçek") yazılı
4Aday bir açıklama veriyorAçıklama somut bir farka bağlı, yorumda kalmıyor
5Soruyu açık bırakıyorCevabı vermiyor, cevabın neye bağlı olduğunu söylüyor

Aynı üç çalışmadan kurulmuş iki paragraf: listede cümlelerin öznesi çalışmanın kendisi, taramada ilişki ve ayrışma.

İki paragrafın farkı öznede toplanıyor. Zayıf paragrafta cümlelerin öznesi çalışmanın kendisi; güçlü paragrafta özne ilişki, ayrışma ve ayrım. Kendi paragrafını denetlemenin pratik yolu da buradan çıkıyor. Cümlelerinin öznelerini alt alta yaz. Hepsi "bir çalışma", "ikinci çalışma" diye başlıyorsa elinde liste var.

Son cümle bir şey daha yapıyor. Boşluğu kuruyor, sonraki bölüm de onu adıyla yazıyor.

Boşluğu Adıyla Yaz

Boşluk "bu konuda çalışma yok" demek değil. Öyle olsa taraman da olmazdı. Boşluk, notlarını yan yana dizdiğinde kalan boş hücre. Türü de belli oluyor:

  • bulgular çelişiyor, çelişkinin kaynağı sınanmamış
  • ilişki gösterilmiş, mekanizması sorulmamış
  • soru tek bir bağlamda sınanmış, başka bağlamda sınanmamış
  • ölçme aracı bir örneklemde geliştirilmiş, başkasında kullanılmış ama sınanmamış
  • elindeki çalışmalar aynı yöntemle bakmış, başka yöntem denenmemiş

Boşluk cümlesini kendi notlarından çıkarıyorsun. Başka bir çalışmanın "öneriler" bölümünden alınan boşluk cümlesi kolay geliyor, ama o öneri yazıldığından beri karşılanmış olabilir ve bunu o çalışmaya sonradan atıf verenlere bakarak görüyorsun.

Cümlenin kendisi iki şeyi birlikte söylüyor: ne eksik olduğunu ve senin çalışmanın o eksiği nasıl kapattığını. İkincisi yoksa cümle bir şikâyete dönüyor.

Alıntı Biçimini Kendi Kılavuzundan Al

Sentez paragrafı senin yorumun, o yüzden cümleleri kendi sözcüklerinle kuruluyor. Birden fazla çalışmayı tek iddiada toplayan bir cümleyi doğrudan alıntıyla kuramıyorsun. Doğrudan alıntı, ifadenin kendisi tartışmanın konusu olduğunda giriyor: bir tanım, bir ölçüt, bir itiraz cümlesi.

Blok alıntının biçimi ise kılavuzuna bağlı. Kılavuzlar burada ortaklaşmıyor. Altı enstitünün tez yazım kılavuzunu 16 Ekim 2026'da yan yana okuduk ve alıntı biçimi için üçünün kural verdiğini gördük. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü bir cümleyi aşan alıntıyı metinden boşlukla ayırıp küçük puntoyla istiyor, Bursa Uludağ blok alıntıyı soldan ve sağdan 1 cm girintiyle, Galatasaray alıntıyı tırnak içinde ve italik. Kalan üç kılavuz alıntı biçimi için kural vermiyor.

Altı enstitü kılavuzundan yalnız üçü alıntı biçimine kural veriyor ve üçünün kuralı birbirinden farklı; kalan üçü seçimi sana bırakıyor.

Pratik sonucu iki tane. Başka bir kılavuzdan hatırladığın biçimi taşıyamıyorsun. Kılavuzun bir şey söylemiyorsa seçim sende kalıyor, o seçim de belgende baştan sona aynı duruyor.

Buradaki değerler kılavuzların 16 Ekim 2026'da okunan sürümlerinden alındı ve kılavuzlar güncelleniyor. Bağlayıcı olan, kendi kılavuzunun güncel metni.

Sıkça Sorulan Sorular

Literatür taraması örneği nereden bulunur?
Bitmiş literatür taramaları tezlerin ve derleme makalelerinin içinde duruyor. YÖK Ulusal Tez Merkezi'nde kendi alanından açık erişimli bir tez açıp literatür bölümünü okuyabilirsin; DergiPark'ta derleme makaleleri aynı işi daha yoğun yapıyor. Okurken bakacağın şey konusu değil, cümlelerinin ne iş yaptığı: kaç cümlede birden fazla atıf var, ayrışma hangi cümlede adlandırılıyor, boşluk cümlesi nerede duruyor.

Literatür taraması ile kaynakça arasındaki fark ne?
Kaynakça, kullandığın kaynakların künye listesi ve kılavuzunun istediği stile göre dizili. Literatür taraması ise o kaynakları birbiriyle konuşturan metin. İkisinin denetimi de ayrı yürüyor: kaynakçada her künyenin biçimine bakıyorsun, taramada her iddianın arkasında kaynak olup olmadığına.

Kaynaklar ne kadar güncel olmalı?
Ölçüt yıl değil, alanın o yıldan sonra ne yaptığı. Alanın tekrar tekrar atıf verdiği bir çalışma tarihinden bağımsız olarak yerinde duruyor. Yeni bir bulguyu metne alıyorsan ona sonradan atıf verenlere bakıyorsun, çünkü bulgunun tekrarlanıp tekrarlanmadığı orada görünüyor. Kılavuzun ya da danışmanın bir yıl aralığı veriyorsa o bağlayıcı.

Türkçe mi İngilizce mi aramalıyım?
İkisini de, ayrı ayrı kaydederek. Aynı kavramın Türkçe ve İngilizce karşılığı farklı sonuç kümeleri getirebiliyor. Türkiye bağlamına özgü bir örneklemle çalışıyorsan Türkçe dizin ve tez merkezi aramasını atlamıyorsun; kavramın alanında yerleşmiş bir Türkçe karşılığı varsa onu da dizene ekliyorsun.

Okuduğum her kaynağı taramaya koymam gerekir mi?
Gerekmiyor. Dışarıda bırakmak bir karar. Kaydında gerekçesi duruyorsa savunulabilir bir karar. "Örneklemi benim bağlamıma uymuyor" ya da "ölçtüğü değişken benim sorumun değişkeni değil" gibi bir satır, aynı kaynak sorulduğunda cevabın oluyor.

Paylaş:XLinkedIn
← Tüm yazılar